Je hoort het steeds vaker voorbij komen, maar wat is het nu eigenlijk en wat kan het voor jou betekenen?
De polyvagaaltheorie is een redelijk recente ontdekking over hoe jouw autonome zenuwstelsel omgaat met stress. Het grijpt terug op de noodzaak van op tijd signaleren van gevaar en legt uit hoe wij in ons dagelijks leven automatisch door ons zenuwstelsel bewegen van rust, naar vecht/vlucht/actie naar bevriezing en weer terug naar rust. Wanneer het ons zenuwstelsel een signaal afgeeft dat er gevaar dreigt versnelt de hartslag, vertraagt de spijsvertering, je ademhaling gaat omhoog en je herstellend vermogen gaat omlaag. Je komt in een vecht-vlucht toestand.
Deze beweging is een gezonde beweging die helpt om passend te handelen. Soms is het autonome zenuwstelsel echter niet goed meer afgesteld en blijft het hangen in een vecht/vlucht/actiemodus of bevriezingsmodus terwijl het niet nodig is. Jouw zenuwstelsel is van slag. Bijvoorbeeld door een trauma of burn-out.
Kompas voor Veiligheid en Verbinding
De polyvagaaltheorie, ontwikkeld door neurowetenschapper Stephen Porges, biedt een mooie kijk op hoe ons autonome zenuwstelsel reageert op veiligheid, dreiging en sociaal contact.
Drie ‘Staten’ van het Zenuwstelsel
De kern van de polyvagaaltheorie is dat ons autonome zenuwstelsel niet enkel werkt via de klassieke ‘vecht-of-vlucht’-reactie (sympathisch zenuwstelsel) of ‘rust-en-vertering’ (parasympathisch), maar dat het parasympathische systeem bestaat uit twee afzonderlijke takken van de nervus vagus (de ventrale vagus en de dorsale vagus). De nervus vagus, ook wel de tiende hersenzenuw genoemd, is de belangrijkste zenuw in het menselijk lichaam. Deze zenuw ontspringt in het onderste deel van je hersenen (de hersenstam), loopt door je stembanden, longen, hart, maag, milt en lever, je spijsverteringsorganen en eindigt in je dikke darm.
- Ventrale vagus – Sociale betrokkenheid en veiligheid: Deze in de evolutie laatst ontwikkelde tak van de nervus vagus loopt aan de voorkant van ons lichaam en bevordert verbinding, kalmte, empathie en sociale interactie. Wanneer deze actief is, voelen we ons veilig en verbonden. Doordat we een ander mens kunnen ‘lezen’ op veiligheid voelen we ons niet alleen.
- Sympathisch zenuwstelsel – Activering en mobilisatie: Wordt actief bij gevaar. Het lichaam bereidt zich voor om te vechten of te vluchten.
- Dorsale vagus – Bevriezing en afsluiting: Deze ‘oude’ vagale route loopt aan de achterkant van ons lichaam en treedt in werking bij overweldigende dreiging. Het leidt tot immobilisatie, dissociatie of gevoelloosheid. Je hebt het gevoel dat je geen contact kunt maken met de buitenwereld/trekt je terug.
Neuroceptie
Een sleutelelement uit Porges’ theorie is neuroceptie: het automatische, onbewuste proces waarmee ons zenuwstelsel voortdurend scant op signalen van veiligheid of gevaar – zowel intern als extern. Deze detectie bepaalt welke van de drie bovengenoemde toestanden geactiveerd wordt, nog voordat we er bewust van zijn.
Praktische Toepassing
Deb Dana heeft de polyvagaaltheorie toegankelijk gemaakt voor therapeuten, coaches en cliënten. In haar werk benadrukt ze hoe we kunnen leren luisteren naar onze ‘nervus vagus’ als kompas. Ze introduceert het concept van het ‘nervous system ladder’, waarbij we leren herkennen waar we ons op de ladder bevinden (veiligheid, activering, of afsluiting) en hoe we kunnen ‘opklimmen’ naar verbinding.
De polyvagaaltheorie maakt duidelijk waarom verbale therapie soms niet voldoende is: wanneer iemand zich onveilig voelt, is toegang tot hogere hersenfuncties beperkt. Daarom zijn lichaamsgerichte benaderingen, co-regulatie (via veilige relaties) en het ontwikkelen van veiligheid ontzettend belangrijk.
Wat kun je zelf doen?
Je kunt jouw zenuwstelsel helpen door bijvoorbeeld jouw ventrale vagus te stimuleren. Deze bevindt zich aan de voorkant van jouw bovenlichaam en loopt vanachter jouw oren naar jouw hart met veel verbindingen naar jouw gezicht en langs jouw stembanden. Zingen, neuriën, zuchten en jouw gezicht masseren, zijn al manieren om de trap weer te beklimmen.
Bronnen:
- Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. Norton.
- Dana, D. (2018). The Polyvagal Theory in Therapy: Engaging the Rhythm of Regulation. Norton.